നെല്ലുവായ ശ്രീ ധന്വന്തരീ ക്ഷേത്രംNelluvaya Sree Dhanwanthari Temple

തൃശ്ശൂരിനും ഗുരുവായൂരിനും ഏതാണ്ട് നടുവിലുള്ള ശാന്തമായ കാർഷികഗ്രാമമായ നെല്ലുവായയിൽ, കേരളത്തിലെ അപൂർവം ധന്വന്തരീക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്ന് നിലകൊള്ളുന്നു. പാലാഴിമഥനത്തിൽ അമൃതകുംഭവുമായി ഉയർന്നുവന്ന, വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ അധിപനായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപമാണ് ധന്വന്തരി. ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുള്ള കൃഷ്ണശിലാവിഗ്രഹം പിൻകൈകളിൽ ശംഖും ചക്രവും, മുൻകൈകളിൽ അമൃതകുംഭവും വൈദ്യന്റെ പഴയ സഹായിയായ അട്ടയും ധരിക്കുന്നു. വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ഒറ്റനില കൽശ്രീകോവിലിന് ചെമ്പുമേൽക്കൂരയാണ്; ദേവൻ പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനം നൽകുന്നു.

ദർശനത്തിനെന്നപോലെ ആരോഗ്യത്തിനുവേണ്ടിയും ആളുകൾ ഇവിടെ എത്തുന്നു. പരമ്പരാഗത വൈദ്യകുടുംബത്തിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ തയ്യാറാക്കുന്ന ആയുർവേദ ഔഷധമാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ നിത്യപ്രസാദമായ മുക്കുടി; ആയുർവേദ വിദ്യാർത്ഥികളും വൈദ്യന്മാരും രോഗികളും പഠനമോ ചികിത്സയോ തുടങ്ങും മുമ്പ് ഇവിടെ ദർശനം നടത്തുന്നു. പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായ നെല്ലുവായ ധന്വന്തരിയും ഏകദേശം ഇരുപത് കിലോമീറ്റർ അകലെ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായ ഗുരുവായൂരപ്പനും പരസ്പരം നോക്കിനിൽക്കുന്നുവെന്നാണ് പാരമ്പര്യം.

In the quiet farming village of Nelluvaya, roughly midway between Thrissur and Guruvayur, stands one of the few temples in Kerala dedicated to Dhanwantari – the form of Vishnu who rose from the churning of the ocean carrying the pot of nectar, and who is honoured as the lord of medicine. The idol, about four feet tall and carved in black stone, holds the conch and discus in its rear hands, the pot of amrita in one front hand and a leech, the physician's old companion, in the other. The sanctum is a round, single-storeyed stone structure with a copper roof, and the deity faces west.

People come here for health as much as for darshan. The temple's daily prasadam, called mukkudi, is an Ayurvedic preparation made under the supervision of a traditional physician family, and Ayurveda students, practitioners and patients visit before beginning a course of study or treatment. Tradition links the west-facing Dhanwantari of Nelluvaya with the east-facing Guruvayoorappan some twenty kilometres away, picturing the two as looking towards each other.

നെല്ലുവായയിലെ ഗ്രാമീണർ ഒരിക്കൽ അടുത്തുള്ള കുന്നിലെ കല്ലിൽ ധന്വന്തരിവിഗ്രഹം കൊത്തിയുണ്ടാക്കി പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് ഒരുങ്ങിയെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ചടങ്ങിന് മുമ്പ് തേജസ്വികളായ രണ്ട് ബാലന്മാർ – ദേവവൈദ്യന്മാരായ അശ്വിനീദേവന്മാരാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു – പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് അടുത്തുതന്നെ കിടന്നിരുന്ന അതിപവിത്രമായ മറ്റൊരു വിഗ്രഹം ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു. ആ വിഗ്രഹം പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠയായി; ഗ്രാമീണർ കൊത്തിയ വിഗ്രഹം ചെറുതേവരായി മഹാവിഷ്ണുസങ്കൽപ്പത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രധാന വിഗ്രഹം അതിപുരാതനമാണെന്നും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മാതാപിതാക്കളായ വസുദേവരും ദേവകിയും ഒരിക്കൽ ഇതിനെ ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

ആയുർവേദ വൈദ്യകുടുംബമായ കുട്ടഞ്ചേരി മൂസ്സുമാരെക്കുറിച്ചും ഒരു പാരമ്പര്യമുണ്ട്: കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർ ഒരു വർഷം ഇവിടെ ഭജനമിരുന്നശേഷം സാമൂതിരിയുടെ മാറാത്ത ഉദരരോഗം ഭേദമാക്കിയെന്നും, ഇന്നും ആ കുടുംബത്തിലെ ഓരോ അവകാശിയും വൈദ്യപഠനം പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം നാൽപ്പത്തിയൊന്ന് ദിവസം ഇവിടെ ഭജനമിരിക്കുന്നുവെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. നിത്യപ്രസാദമായ മുക്കുടി ഈ കുടുംബത്തിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലാണ് തയ്യാറാക്കുന്നത്.

ഭൂപരിഷ്കരണത്തിന് മുമ്പ് വലിയ ഭൂസ്വത്തുണ്ടായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പിന്നീട് ക്ഷയിച്ചു. 1971-ൽ പുനരുദ്ധാരണ കമ്മിറ്റി രൂപീകരിച്ചു; 1973-ൽ ക്ഷേത്രം ഒരു ട്രസ്റ്റിന്റെ കീഴിലായി; 1979 മുതൽ കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ് നേരിട്ട് ഭരണം നടത്തുന്നു. 2006-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആയുർവേദ ഔഷധശാല തുറന്നു; 2023-ൽ ശ്രീകോവിലിൽ ചുവർച്ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചു.

Tradition says the villagers of Nelluvaya once carved an image of Dhanwantari from the stone of a nearby hill and prepared to install it. Before the ceremony two radiant boys appeared – believed to be the Ashwini Devas, the physicians of the gods – and pointed out a far holier idol lying close by. That image was installed as the main deity, and the villagers' own carving was given a place as Cheruthevar, the 'small lord', who is worshipped as Mahavishnu. Devotees believe the main idol is of immense age and was once worshipped by Vasudeva and Devaki, the parents of Krishna.

Another tradition tells of the Kuttanchery Moos family of Ayurvedic physicians: an elder of the family is said to have cured the Zamorin of a stubborn stomach ailment after a year of prayer at this temple, and to this day each heir of the family is said to spend forty-one days in worship here after completing his medical studies. The daily mukkudi prasadam is prepared under the family's guidance.

The temple held large landholdings before the land reforms and then fell into decline. A renovation committee was formed in 1971, the temple came under a trust in 1973, and since 1979 it has been managed directly by the Cochin Devaswom Board. An Ayurveda dispensary opened in the temple in 2006, and murals were painted in the sanctum in 2023.